in

Hoe gevaarlijk is (overmatig) gebruik van antibiotica?

Dankzij penicilline sterven we niet meer zo snel aan bacteriële infecties. Toch raken steeds meer bacteriën resistent.

Daarom zoeken wetenschappers naar nieuwe afweerstoffen, tot in eeuwenoude mammoetpoep aan toe.

Sinds de ontdekking van de penicilline, nu bijna 100 jaar geleden, is er een enorm scala aan antibioticasoorten verkrijgbaar.

Het hangt van de ontsteking af welke soort je krijgt voorgeschreven. Elk antibioticum (anti is Grieks voor ‘tegen’ en bios staat voor ‘leven’) doodt of remt een andere bacterie of bacteriegroep. Toch kleeft er ook een risico aan het (overmatig) gebruik van antibiotica.

Na jaren van overmatig en onverstandig gebruik – in de afgelopen tien jaar nam het antibioticagebruik met 36 procent toe – lijkt er nu een kentering op handen: de hoeveelheid door apothekers verstrekte antibiotica neemt sinds kort af.

En vanuit medische kringen klinkt de steeds luidere roep om nog meer matiging. Want als bacteriën zich aanpassen en resistent worden, kan dat risico’s met zich mee brengen voor de gezondheid van mensen en dieren.

Vandaar de vraag: hoe werkt het medicijn nou precies? Wat zijn de risico’s van intensief gebruik? En zijn er soms alternatieven?

Hoe werkt antibiotica?

Elk antibioticum doet praktisch hetzelfde: het stopt een bacteriële infectie. Voor een griep, veroorzaakt door een virus, hoef je er dus niet om te vragen.

Marloes Dankers van het Instituut Verantwoord Medicijngebruik: ,,Antibiotica remmen de groei van de bacteriën.

Ze beletten de vermenigvuldiging van de bacterie, hetzij door die te verzwakken of te doden. Normaal doet het lichaam dit zelf, maar soms niet, bijvoorbeeld bij verminderde weerstand.’’

Antibiotica maken geen onderscheid tussen goede en ziekmakende bacteriën; ze doden grote groepen.

Huisarts Tamara Platteel, lid van het Gelders Antibioticaresistentie en Infectie-preventie netwerk: ,,Als arts wil je het liefst weten welke bacterie voor de infectie zorgt, dan kan een smal, gericht antibioticum zijn werk doen.

Zo doodt het minder soorten bacteriën of zorgt het er alleen voor dat ze zich niet vermenigvuldigen. Als de oorzaak van de infectie niet bekend is, kan een breder antibioticum nodig zijn. Daarmee worden meer bacteriën gedood – dus ook de goede.’’

Lees ook  Slecht nieuws voor Boer Geert

Hoeveel kuren mag je slikken?

Antibiotica werkt relatief kort, het doet afhankelijk van de soort tot ongeveer 48 uur zijn werk. Daarom variëren doseringen van eens per dag tot soms drie keer per dag.

Soms voel je je na een paar dagen al zoveel beter, dat die laatste pillen in de strip overbodig lijken. Maar, waarschuwt Marles Dankers: ,,Maak de kuur toch af.

Elke doorgeslikte pil is een gedoseerde aanval. Maar die kan niet verhinderen dat er toch nog een paar bacteriën overblijven.

Die wil je aanpakken voordat ze zich vermeerderen. Door de kuur af te maken worden de sterkste slechte bacteriën uiteindelijk ook gedood.’’

Er is geen vastgesteld maximum aan kuren dat je per jaar mag nemen, maar een huisarts zal je aanraden bij een kleine infectie uit te zieken in plaats van een kuur te nemen.

Er schuilt een gevaar in geregeld gebruik. Platteel: ,,In je lichaam kunnen bacteriën aanwezig zijn die ongevoelig zijn voor het gegeven antibioticum.

Doordat de gevoelige bacteriën doodgaan, krijgen de resistente juist de ruimte zich te vermenigvuldigen en verspreiden.

Hoe minder antibioticum, hoe groter de kans dat je gevoelige bacteriën, die uiteindelijk de resistente overleven, niet verdwijnen.’’

In Nederland wordt antibiotica niet veel voorgeschreven, in tegenstelling tot landen in Zuid-Europa en in India waar je op elke hoek zelf een kuur kunt kopen.

Gevaarlijk, want hoe meer antibiotica je binnenkrijgt, hoe meer bacteriesoorten de werking ervan leren weerstaan.

Platteel: ,,De meeste infecties kunnen we gelukkig behandelen met antibioticum, maar als we er onvoorzichtig mee omgaan dan kan het zomaar zijn dat ziektes die nu relatief makkelijk te behandelen zijn levensbedreigend worden.’’

Daarom ook hoopt onderzoeker Doris van Bergeijk van het Instituut Biologie Leiden een nieuw soort antibiotica te vinden dankzij mammoetpoep uit Rusland.

Haar team heeft 40.000 jaar oude sporen van antibioticumproducerende bacteriën laten ontkiemen. De bacteriestammen hebben een net iets ander dna en dat biedt hoop op nieuwe

Wat zijn bijwerkingen?
Een kuur heeft vaak bijwerkingen, zoals maagkrampen, diarree en misselijkheid. Platteel: ,,In ons maag-darmkanaal leven veel bacteriën die nodig zijn voor een goede stoelgang. Hoe breder het antibioticum, hoe meer goede bacteriën ook worden gedood.’’

Lees ook  Foto's Olcay Gulsen op haar 20e: Heerlijk droomlichaam:

Is er een alternatief?
Bij ernstige bacteriële infecties, zoals een longontsteking, kun je niet zonder antibiotica, maar voor lichtere vormen zijn er alternatieven. Platteel: ,,Bij mensen met een ontsteking in de gehoorgang worden soms azijnzure oordruppels gegeven.

Dat zorgt voor zo’n onprettige omgeving dat de bacterie zich niet meer kan vermenigvuldigen en uiteindelijk doodgaat.

Cranberry’s kunnen bij mensen met frequente blaasontstekingen een ontsteking helpen voorkomen, doordat een stofje in de bessen zorgt dat E. coli minder goed kan vasthechten aan de cellen van de blaas. E-coli is de meest voorkomende veroorzaker van blaasontstekingen.’’

Alternatieve medicijnen voor antibiotica zijn er nog niet, al wordt er wel onderzoek naar gedaan. Een van die mogelijke vervangers is de zogeheten bacteriofaag: piepkleine virussen die bacteriën aanvallen en verslinden.

Platteel: ,,Er lopen in Nederland onderzoeken naar die bacteriofagen, maar het lijkt nog weinig effectief.’’

Tot die tijd moeten we het doen met het bekende kuurtje. En voor iedereen die op reis met een bacteriële infectie kampt heeft Dankers nog een tip: ,,Koop antibioticum alleen op voorschrift van een arts.

En als je dan een kuur krijgt voorgeschreven gebruik die dan ook. Kijk ook op apotheek.nl, daar kun je altijd informatie opzoeken.’’

Toevallige ontdekking
Het allereerste bruikbare antibioticum werd in 1928 per toeval ontdekt door de Schotse microbioloog Alexander Fleming.
Als Fleming terugkeert van vakantie groeit in een kweekschaal waarmee hij stafylokokken onderzoekt, een penseelschimmel. Hij bekijkt het bakje onder de microscoop en ziet dat de bacteriën om de schimmel heen zijn verdwenen.

Fleming doopt de bacteriedoder ‘penicilline’.
Penicilline zorgt voor een revolutie: vanaf dat moment overlijden mensen niet meer zo snel aan een infectie.
De productie en het gebruik komen in de Tweede Wereldoorlog op gang. Duizenden soldaten sterven niet meer automatisch aan ernstige verwondingen en amputaties.

Fleming krijgt voor zijn bijdrage aan de geneeskunst in 1945 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde.

Instagram-influencer schreeuwt in vliegtuig dat hij coronavirus heeft: ‘Was maar een grapje’

Zwerfhond beschermt zijn zwangere maatje totdat hulp komt